eksponaty : Muzyczny Dwór w Lipnicy Wielkiej

Długa sieczna broń biała z jednosieczną, wygiętą głownią. W jej konstrukcji można wyróżnić:
a) rękojeść – uchwyt szabli np. z drewnianych lub rogowych okładzin;
b) głownię;
c) zastawę - górną część głowni od rękojeści do ok. 1/3 długości głowni, nieco grubsza podstawa głowni słabo hartowana;
d) moc (miąższynę) – środkowa część głowni, słabiej hartowana i bardziej elastyczna;
e) sztych (pióro) - ostro zakończona dolna część głowni, mocno zahartowana i twarda.

Głownia szabli może być w części sztychowej poszerzona, czyli mieć ukształtowane tzw. pióro, zaczynające się zazwyczaj wyraźnym uskokiem na tylcu głowni lub poszerzające się płynnie.

Szabla polsko-kozacka zwana też „szaszką” - niezbyt zakrzywiona, bezjelcowa szabla o rękojeści otwartej zakończonej rozdwojoną głowicą, przypominającą z głowę ptaka. Szabla używana przede wszystkim przez wojska rosyjskie. Szabla powstała na Kaukazie i została przez Kozaków i inne formacje armii rosyjskiej, a następnie również w Armii Czerwonej.

W czasie trwania Powstania Styczniowego była często zdobywana przez powstańców na wrogich oddziałach rosyjskich. Stanowiła także wyposażenie niektórych oddziałów Wojska Polskiego w okresie I wojny światowej oraz kawalerii Ludowego Wojska Polskiego w czasach PRL-u.

Szabla wz. 1917, była pierwszą od czasów rozbiorów szablą przeznaczoną dla oddziałów Wojska Polskiego znana także jako "Radziwiłłówka" od imienia księżnej Izabelli Radziwiłłowej, która ofiarowała je w 1919 r. 12-emu Pułkowi Ułanów Podolskich.

Formę szabli wz. 1917 określiły wydane przez Departament Wojskowy Tymczasowej Rady Stanu Przepisy i instrukcje, umundurowanie wojsk polskich.

Była to pierwsza szabla wykonana, po odzyskaniu niepodległości, przez krajowych producentów. Broń ta przeznaczona była dla kawalerii i piechoty.

Od listopada 1918 roku szable wz. 1917 weszły do uzbrojenia Wojska Polskiego jako szable regulaminowe w dwóch wariantach konstrukcyjnych rękojeści:

a) tzw. piechotnej - w wersji oficerskiej

Szable z drewnianym trzonem rękojeści, obciągniętym czarną skórą, z poprzecznymi karbowaniami wypełnionymi splecionym mosiężnym drutem. Jelec krzyżowo-kabłąkowy z trójkątnymi wąsami zamocowany na trzpieniu głowni śrubą-głowicą w kształcie rozety, od kabłąka głównego odchodzą od strony zewnętrznej dwa obłęki boczne. W miejscu łączenia kabłąka z trzonem znajdował się polski orzeł w koronie. Przepis dopuszczający formę szabli wz. 1917 określał wyłącznie szczegóły rękojeści, a w odniesieniu do głowni i pochwy ogólnikowo stwierdzał, że mają być biało metalowe lub oksydowane. Przede wszystkim stosowano głównie wąskie o małej krzywiźnie (zdarzały się również głownie o dużej krzywiźnie), o różnej długości.

b) tzw. kawaleryjskiej w wersji: oficerskiej, podoficerskiej, dla szeregowych

Wersja oficerska - przeznaczona dla oficerów artylerii, kawalerii i taborów. Rękojeść z drewnianym trzonem ok. 12 cm, powleczonym skórą z poprzecznymi karbowaniami ze splecionego mosiężnego drutu. Jelec mosiężny z wąsami krzyżowo-kabłąkowy. Od strony siecznej owalny kabłąk z odchodzącymi dwoma obłękami bocznymi. Kabłąk zamocowany na trzpieniu głowni śrubą-głowicą w kształcie rozety. Kapturek z warkoczem z blachy mosiężnej zamocowany na trzpieniu z wytłaczanym polskim orłem w koronie na tarczy amazonek.

Wersja podoficerska –rękojeść szabli szabla z drewnianym trzonem, długości ok. 11 cm, lakierowanym na czarno z ukośnymi karbowaniami bez metalowego oplotu, jelec nie miał wąsów. Pozostałe elementy rękojeści, głownia i pochwa wg. wzoru oficerskiego.

Wersja dla szeregowego kawalerii – broń masywniejsza i mniej starannie wykonana w porównaniu do wersji oficerskiej i podoficerskiej. Oprawa rękojeści bielona cynkiem, brak lakierowania trzonów, które były karbowane ale bez metalowego oplotu, jelce bez wąsów.. Blaszane pochwy malowane na zielono.

Szable te otrzymał w darze 12 Pułk Ułanów Podolskich od księżnej Izabeli Radziwiłłowej stąd nazwa „Radziwiłłówki”.

Na głowni szabli umieszczano napisy:

"BÓG HONOR OJCZYZNA"

"Z BOGIEM POKORNIE Z WROGIEM MĘŻNIE ZE SZCZĘŚCIEM PRZEZORNIE POCZYNAJ".

Bagnet - krótka broń sieczna mocowana u wylotu lufy karabinu, zbliżona kształtem do noża lub puginału, przeznaczona do kłucia, rzadziej do cięcia.

Pochodzenie nazwy: od słowa z j. francuskiego „baionette” pochodzącego od nazwy miasta Bayonne w południowo-zachodniej Francji, gdzie wytwarzano pierwsze bagnety dla armii francuskiej (poł. XVII w.). Pomysłodawcą bagnetu był markiz de Puysegur - dowódca garnizonu w Ypres, który rozkazał dowodzonym przez siebie muszkieterom osadzić złamane piki w lufach muszkietów dla obrony przed nieprzyjacielską kawalerią.

Pierwszym typem bagnetu używanym w wojsku był bagnet szpuntowy z długą, zazwyczaj dwusieczną głownią i drewniana rękojeścią przypominającą kołek (szpunt), którą wsadzano w lufę muszkietu.

W miarę wzrostu popularności karabinów skałkowych zaczęto stosować bagnet tulejowy, który pozwalał na oddawanie strzałów bez konieczności zdejmowania bagnetu. XVIII - wieczne bagnety tulejowe miały zazwyczaj głownie trójgraniaste, przeznaczone do kłucia przeciwnika. Tuleja bagnetu posiadała wycięcie w kształcie litery L lub Z, za pomocą którego nasuwano bagnet na muszkę lub specjalny trzpień umieszczony pod lufą karabinu, co przeciwdziałało zerwaniu bagnetu w czasie walki. W celu udoskonalenia bagnetu tulejowego, w II połowie XVIII w. zaczęto stosować ruchomy pierścień zaciskowy.

W I połowie XIX wieku do powszechnego użycia wszedł karabin kapiszonowy i co za tym idzie wprowadzono nowy typ bagnetu - nowe bagnety mocowane były na karabinie za pomocą sprężyny blokady w głowicy rękojeści oraz pierścienia w jelcu. Grzbiet rękojeści posiadał frezowany rowek, w który wchodził odpowiednio wyprofilowany czop umieszczony pod lufą karabinu. Długość nowych typów bagnetów dochodziła do 700 mm i zaczęto stosować głownie typu nożowego.

W II połowie XIX w. karabiny kapiszonowe zastąpiono bronią odtylcową (ładowanej od tyłu) – o większej szybkostrzelności, co pozwoliło wykluczyć konieczność ładowania karabinów odprzodowo, w pozycji stojącej. Pozwoliło to na swobodniejszą konstrukcję głowni bagnetu – coraz częściej stosowano poręczniejsze, krótsze bagnety o głowni nożowej (do 300 mm), co umożliwiało prowadzenie ognia z wykorzystaniem w pozycji klęczącej lub leżącej. Równocześnie zaczęto wykorzystywać bagnety jako narzędzia pracy, w tym m.in. dodawano na grzbiecie bagnetu zęby (wykorzystano bagnet jako poręczną piłę).

Specyfika walk prowadzonych podczas I wojny światowej wymusiła skrócenie bagnetów, ponieważ używanie karabinów z długim bagnetem w ciasnych okopach sprawiało trudności podczas walki. Zaczęto więc przekształcać je w noże szturmowe.

Krótka broń palna z zamkiem skałkowym, rozpowszechniona na przełomie XVII i XVIII wieku. Zasięg wynosił ok. 50 m. Jako broń lontowa, pistolety występowały w XV i w początkach XVI wieku. Popularność zyskały po wynalezieniu zamka kołowego. Kolby miały początkowo bardzo fantazyjne kształty, dopiero od XVII wieku ujednolicono je i zastosowano formę łuku wygiętego w dół, zakończonego mniej lub bardziej wydatną głowicą. Pistolety często wykonywano w bliźniaczych parach, umieszczanych w olstrach po obu stronach przedniego łęku siodła. Nazwa pistolet pochodzi prawdopodobnie od czeskiego słowa „pistala”, oznaczającego w okresie wojen husyckich broń małego kalibru trzymaną w jednym ręku.

Broń o mniejszym niż muszkiet kalibrze (ok. 10 – 12 mm) wprowadzona w Anglii i w Niemczech w XVI w. Przeznaczona dla piechoty miała długość muszkietu, a dla kawalerii była krótsza i lżejsza. Od XVIII w. była podstawową bronią palną używaną w wojsku.

Łoże wykonywane było z drewna orzechowego, bukowego lub klonowego, często barwione na różne odcienie ciemnego brązu, aż do całkowitej czerni.

Podstawowe elementy stroju szlacheckiego to kontusz, żupan, hajdawery, buty, delia, czapka, szabla.

Kontusz był używany jako strój paradny, powszechny w użyciu od połowy XVII wieku. Góra kontuszu zapinana była na guzy, w talii zwężony, u dołu luźne poły. Cechą charakterystyczną były rozcięte wzdłuż rękawy, spod których ukazywały się rękawy żupana. Rękawy kontuszowe można nosić zapięte z tyłu, zarzucone na ramiona albo zwisające luźno.

Delia to obszerna peleryna z futrzanym kołnierzem, często grubo podbijana futrem, noszona w okresach chłodów. Delie zakładano na jedną rękę, a na drugą zarzucano oraz spinano kosztownymi agrafami.

Żupan - długa suknia z rękawami zapinana na guzy i pętelki od pasa w górę, a od pasa w dół oraz po bokach rozcięta luźno. Do ich wytwarzania używano (w zależności od zasobności kiesy) tańszego płótna i sukna, lub droższego jedwabiu, atłasu, aksamitu czy złotogłowiu. Szyto je cienkie i przewiewne na lato, a grubo watowane na okres chłodów. Noszono je w domu, a wychodząc na żupany ubierano delie lub kontusze.

Hajdawery (zwane też szarawarami) - szerokie, długie, bufiaste spodnie noszone na Wschodzie i w Polsce w okresie XVI-XVIII w. Nogawki były wpuszczane w cholewy butów.

Pas kontuszowy – początkowo pas z drobnych, metalowych lub złotych ogniwek, potem zastąpiony orientalnymi pasami z kosztownych materii, a następnie przez tzw. pasy słuckie. Były to pasy o długości od 3 do 4,5 m i szerokości 40 cm używane przez szlachtę głównie w XVII i XVIII wieku. Wytwarzano pasy jednostronne, dwustronne i czterostronne, zakończone tzw. zwano głową. Pasy składano wzdłuż, a bardziej ozdobna strona była noszona od święta, druga strona, skromniejsza była noszona na co dzień. Pasy były wykonywane przede wszystkim z jedwabiu i były bogato zdobione (często z wplecionymi złotymi i srebrnymi nićmi) w bogate kolorystycznie wzory głownie z motywami orientalnym.

Buty szlacheckie, skórzane – buty o wysokich cholewach na obcasach lub podkówkach w kolorze czarnym (wersja uboższa) lub żółte dla bogatszych (ewentualnie w kolorze czerwonym).

Czapka konfederatka - forma czapki z futrzanym otokiem i sukiennym wierzchem różnych kształtów, weszła w do użycia na początku XVIII w., a upowszechniła w Polsce jako nakrycie głowy patriotycznego ruchu konfederatów barskich w 1768 (stąd nazwa: konfederatka.

Kołpaczek - aksamitna czapka z futrzanym otokiem rozciętym z przodu, ozdobiona klejnotem.

Suknia - dwuczęściowe suknie składały się ze spódnic i kaftanów lub kamizelek z widocznymi rękawami koszul. Koszule kwalifikowano jako bieliznę, ale widoczne rękawy starano się przyozdabiać rodzimymi haftami. Spódnice dekorowano ornamentami kwiatowymi. Ubiorem domowym były również dezabitki, lekkie suknie, które przywędrowały z Francji, czasem używane w czasie wizyt gości.

Kontusik - wierzchni strój szlachcianek o kroju podobny do kontusza. Początkowo długi, niemal do kostek, później coraz krótszy sięgający do kolan. Kontusiki były podbijane futrem (bogatsze kontusiki były podbijane futrami soboli lub kun, a uboższe futrami lisów.

Trzewiki - wykonywane ze skóry do użytku na zewnątrz oraz z delikatnych materiałów do użytku wewnątrz domu. Trzewiki sięgały do kostki z wyższym nieco przodem, miały wydłużony, prostokątnie ścięty koniec i były ozdabiane rozetami ze wstążek.

Męski strój pogórzański miał charakter przejściowy i występowały w nim elementy ubioru karpackiego i nizinnego.

Sukmana – będący wierzchnim pokryciem kaftan z białego, samodziałowego, bitego sukna sięgający poniżej kolan. Do pasa była wcięta, a u dołu kloszowa. Sukmana była lamowana paskami sukna w kolorze bordo, z którego wykonywano również wykładany kołnierz i mankiety. Była wyszywana czarną wełną w motyw krzyża przy kieszeniach i bocznych szwach. Sukmana była zapinana na haftki i podtrzymywana pasem.

Kamizelka – krótka, sięgająca do pasa, zrobiona z czarnego lub granatowego sukna fabrycznego z niskim stojącym paskiem zamiast kołnierza, obszyta dookoła lamówką z czerwonego sukna. Z przodu kamizelka posiadała zdobienia – szeregi mosiężnych guzików. Kamizelka była zapinana na haftki tylko w dolnej części. Na przedniej części kamizelki, po obu stronach znajdowały się kieszenie zapinane na guziki i wykończone czerwoną lamówką

Koszula – biała płócienna z wykładanym kołnierzykiem (w formie stójki) zawiązanym czerwoną wstążką prostymi rękawami i wąskim mankietem zapiętym na guzik. Koszula była wypuszczana na spodnie.

Spodnie - samodziałowe, wełniane spodnie ciemnogranatowe, niezbyt obcisłe, bez zdobień.

Pas – dla młodych chłopców: pasek wąski, skórzany o długości wystarczającej do potrójnego owinięcia w pasie; dla gospodarzy szeroki, zdobiony pas zapinany na cztery klamerki.

Buty – z juchtowej czarnej skóry, wysokie do kolan, nad kostką karbowane, na napiętku wybijane mosiężnymi gwoździkami.

Kapelusz – wykonany z czarnego filcu, z obszerną główką, opasany czarnym jedwabnym sznurkiem lub wstążką. Kapelusz miał małe, lekko podwijane do góry rondo. Z okazji świąt, kapelusze przyozdabiano kogucimi piórami przypinanymi błyszczącą zapinką.

Kobiecy strój pogórzański to długa szeroka spódnica, bluzka, gorset, chusta, buty, halka szeroka i wąska, katanka, fartuch i korale.

Bluzka –szyta z białego, cienkiego płótna, z płask położonym kołnierzem, który przy szyi był zmarszczony tworząc falbanę. Kołnierz był haftowany haftem dziurkowanym w motywy kwiatowe. Rękawy szerokie, przy dłoni marszczone w formie wywijanego, haftowanego mankietu.

Spódnica – jednobarwna, z lekkiej wełny, w kolorze stonowanej zieleni, brązu, bordo lub ciemnego różu. Spódnica sięgała poniżej połowy łydek. Ozdabiano ją zakładkami lub naszytą aksamitką w kolorze dobranym do koloru spódnicy. Spódnica była suto marszczona w pasie, u doły wykańczana tzw. „szczoteczką”. Szczególnie na Pogórzu starsze kobiety używały spódnice z ciemnych, grubszych materiałów np. tzw. „czerwone piekielnice”.

Halki - pod spódnicę zakładano dwie płócienne halki: szeroką i wąską.

Gorset - w stroju kobiecym największym bogactwem zdobienia odznaczały się zrobione z cienkiej wełenki lub aksamitu sięgające do pasa gorsety. Gorsety zakładane do stroju świątecznego były ubiorem właściwym dla panien lub młodych mężatek. Na Pogórzu zdobienie gorsetu było ograniczone do aplikacji wokół szyi i wzdłuż rozcięć przodu, naszywanych z ząbkowanej krepiny, w późniejszych latach z czarnego aksamitu i kolorowej krepiny układanej w kółka i ząbkowany ornament haftowany barwnymi nićmi. W okresie międzywojennym do zdobienia zaczęto używać barwnych koralików i cekinów. Gorsety zapinano na haftki, a u góry były związane szeroką czerwoną wstążką wiązana w kokardę, której końce opadały aż do brzegu spódnicy.

Chustka – kobiety u używały jako przykrycia głowy różnego rodzaju chusty narzucane na ramiona oraz chustki na głowę. Najstarsze formy chust naramiennych miały formę długiej, prostokątnej płachty z samodziałowego białego płótna, noszonej latem na uroczyste okazje. Jako nakrycie głowy od początku XX w. na Sądecczyźnie noszono tybetówki (z cienkiej, delikatnej wełny, w kolorach: czerwonym, zielonym lub kremowym, wzdłuż brzegów na szerokość 25 cm były ozdabiane wzorem z różnobarwnych kwiatów, brzegi ozdabiane frędzlami) i rypsówki (chusty z cienkiej, fabrycznej wełny drukowanej w kwiaty w żywych barwach). Starsze kobiety nosiły „kaźmirówki”: chusty z jednobarwnej kaszmirowej wełny.

Buty – zrobione z czarnej skóry, na słupkowym obcasie, z cholewką do połowy łydki, sznurowane czarną tasiemką.

Fartuch – w kolorze białym, wykańczany ząbkami, haftowany wg. tego samego wzoru co kołnierz i mankiety koszuli.

Katanka – wykonana z grubej wełny, watowana, wykończona kożuszkiem, noszona zimą wraz z grubą, wełnianą kraciastą chustą.

Korale – kobiecy strój pogórzański był ozdabiany sznurem prawdziwych korali.

Tematyka obrazów: motywy myśliwskie, pejzaże, portrety rodów szlacheckich powiązanych z Dworem w Lipnicy Wielkiej